Allerlei onheil bedreigt druiven en de planten die hen voortbrengen. Voor Rubinus wordt zo weinig mogelijk ingegrepen, en daar waar nodig geven we de voorkeur aan biologische middelen. En dan nog... Kopersulfaat mag bij biologische landbouw worden ingezet, maar wij zien ervan af, want het blijft gif (zie onderaan deze pagina). Bovendien vinden we blauwe gevels niet zo mooi.

 

Biologisch moet overigens niet verward worden met biologisch-dynamisch of biodynamisch. In deze denkwereld wordt verregaand rekening gehouden met de natuur. Ik gun ieder zijn eigen opvattingen, maar persoonlijk geloof ik niet in het nut van begraven van met mest gevulde (verse!) koehoorns, die gunstige astrale krachten zouden aantrekken...

Diverse malen hebben we geoogst omdat de druiven rijp genoeg waren en het daarna langdurig zou gaan regenen. Niet vanwege de maanstand. En in 2013 regende het heel september, bij alle maanstanden. Wist u trouwens dat de grondlegger van de antroposifie Steiner geen wijn beliefde (alcohol verstoort invloeden uit de kosmos), maar alleen water en amandelmelk dronk? Voor een wijnmaker niet echt een lichtend voorbeeld.

 

Toch moet je het de biologisch-dynamische wijnboeren nageven: Ze zorgen perfect voor hun grond, die immers de basis van alles is. En hun wijnen blinken vaak uit door complexiteit.

Koolmees bij thuiskomst: prima helpers tegen schadelijke insecten

 

In Europa mag overigens niet zomaar van alles gespoten worden. Elders in de wereld zijn de zeden op dat vlak vaak wat losser.

Als je niet van wijnmaken hoeft te leven, is een beetje minder opbrengst zo nu en dan geen probleem, zolang de druivenplanten maar gezond genoeg blijven. Druiven kweken op onze schaal gebeurt ook niet in de vorm van een monocultuur, en dat helpt natuurlijk ook. Een rijk geschakeerde bodembegroeiing tussen de druivenstokken zorgt bovendien voor natuurlijke evenwichten tussen allerlei insecten en micro-organismen.

 

Bedreigingen

De eerste bedreigingen zijn wintervorst en  nachtvorst in het voorjaar. Door de keuze van druivenrassen die daar behoorlijk bestand tegen zijn blijft het risico van vorstschade beperkt. Toch kan late voorjaarsvorst kan een probleem zijn voor de knoppen van Rondo, die vroeg uitlopen en daardoor kwetsbaar zijn. De oplossing als je niet kunt beregenen: Laat snoeien, eind maart en begin april.. In 2017 hielp dat prima. De eerste uitlopers waren bevroren in de nacht van 20 april, maar de reserve-knoppen deden het daarna uitstekend. Die moet je dan natuurlijk niet verwijderen, zoals velen doen om de groei van de eerste knoppen te bevorderen.

 

Na het uitlopen van de knoppen maken bladluizen hun opwachting. Hun toename wordt beperkt door lieveheersbeestjes. Die worden op hun beurt, net als veel andere insecten weggevangen door onder andere mezen, roodborstjes, winterkoninkjes. We doen er veel aan om deze vogels in de tuin te krijgen en ze daar ook te laten nestelen.

 

Bij het uitlopen van de eerste scheuten doet zich al snel het verschijnsel voor van bladgalmijt. Volgens de literatuur zouden de druiven er weinig van te lijden hebben, maar het is toch beter ze te bestrijden, want als de aantasting erg groot wordt, vermindert het suikervormend vermogen van de bladeren.

Bladgalmijt geeft aan bovenkant van het blad uitstulpingen

 

Aan de onderkant bevinden zich pluizige nesten met spinnetjes van 0,15 mm groot

 

Bestrijding: Blad (of bladdelen) verwijderen, wat bij ons in de tuin nog wel te doen is. Bladgalmijt overwintert in de knoppen van de druivenplant en de grotere wijngaarden bestrijden bladgalmijt door in februari preventief te spuiten; bijvoorbeeld met zwavel, zoals ook toegestaan in biologische landbouw. Met zwavel wordt bovendien echte meeldauw (zie hieronder) bestreden.  Zwavel spuiten doe je bij voorkeur vlak voordat de knoppen uitlopen (het “wolstadium”), omdat vanaf dat moment de bladgalmijten over de takken gaan lopen.

 

Behalve bladgalmijt kan vroeg in het jaar echte meeldauw of Oïdium toeslaan. Ook schimmeltolerante druivenrassen kunnen daarvan het slachtoffer worden, wat de proefstations er ook van zeggen. Witte poederachtige aanslag op de groene delen van de plant wijst op een besmetting. Als dat uit de hand loopt, gaat de oogst verloren en uiteindelijk legt de druivenplant het loodje.

 

    

Echte meeldauw  (Erisiphe necator)                   Rondo met beginnende echte meeldauw

                                          

 

Oïdium kan toeslaan tussen mei en september, vooral wanneer de lucht vochtig en warm is. Het schijnt, dat suiker in de vruchten het ontstaan van echte meeldauw belemmeren, hetgeen zou verklaren dat je echte meeldauw na augustus niet meer tegenkomt.

 

In traditionele wijnstreken plantte men vroeger als waarschuwingssysteem rozenstruiken aan het begin van de druivenrijen, omdat rozen iets eerder aangetast worden door meeldauw dan druiven. Preventief spuiten met zwavel kan vanaf februari, omdat echte meeldauw overwintert in de bast van de druivenplant.

 

Behalve echte meeldauw kan ook valse meeldauw toeslaan. Zolang dit probleem binnen de perken blijft en bestreden kan worden met goede ventilatie tussen de planten, is gerichte bestrijding bij ons niet nodig. In wijngaarden ligt dat anders.

 

Eind mei en begin juni is de periode waarin de bloei plaatsvindt. De meeste druiven zijn zelfbestuivers en voor een geslaagde vruchtzetting zijn bijen niet nodig. Maar het gaat niet altijd van een leien dakje. Nat en koud weer belemmert de vruchtzetting en uiteindelijk blijven dan veel bessen in de tros klein:

 

Rondo met coulure. De gevoeligheid ervoor verschilt per druivenras.

 

Coulure (de Duitsers zeggen: verrieseln) heeft nadelen: een verlaagde opbrengst bij de oogst en je moet de onvolgroeide bessen later niet laten meegisten, omdat daarin veel bittere stoffen zitten. Dat laatste is bij handmatig plukken en selecteren van de trossen geen probleem. Een voordeel is, dat er minder volgroeide bessen in een tros zitten, wat de rijping van die bessen ten goede komt. Bovendien zijn de trossen dan losser en is daardoor de ventilatie beter. Er is dan minder kans op schimmelvorming bij het afrijpen.

 

Na de bloei beginnen de bloemknoppen uit te groeien tot bessen en dan treedt bij ons al binnen een maand het volgende probleem op:

 

Een merel test alvast of de druiven wel goed vastzitten.

 

Vogelvraat is een probleem waarover wijnbouwers in Nederland niet veel klagen, maar dat wel tot ernstig oogstverlies kan leiden. Zeker in gebieden waar veel merels zitten, zoals in de bebouwde kom. Tegen vogelvraat kun je netten spannen en professionals met een wijngaard in het open veld doen dit ook. Maar in een bebouwde omgeving zijn zoveel merels en spreeuwen, dat je dan elke dag vogels uit je netten kunt knippenals je niet de geschikte netten gebruikt . En een gaskanon is in een woonwijk ook geen optie. Wij kiezen voor hagelnetten. Die zijn gemaakt va stuk nylon, dat bovendien wespen tegenhoudt.

 

Een heel gedoe maar zonder deze maatregel kun je je eigen wijn in een omgeving als de onze wel vergeten. En wanneer je te laat gaas aanbrengt, beschadigen vogels de trossen, waardoor wespen worden aangetrokken. In 2008 (toch al een wespenrijk jaar) had dit tot gevolg dat 75% van de opbrengst van de westgevel verloren ging.

 

Wespenvraat: leegezogen bessen (september 2008)

 

 

Behalve wespenvraat kan ook grijze rot (Botrytis cenerea) optreden. Het is dezelfde schimmel die je ziet als aardbeien te lang op op een schaal liggen. Rondo en Bianca zijn er tamelijk ongevoelig voor, maar Phoenix rijpt later, heeft een dunne schil en is daardoor kwetsbaarder:

 

Ook bederf kent schoonheid: Phoenix met botrytis (daarom inmiddels gerooid)

 

Andere bedreigingen

Voor druiven liggen nog allerlei andere bedreigingen op de loer. Wind kan, als de scheuten nog jong en kwetsbaar zijn, tot schade en breuk leiden. Koude in het najaar belemmert de rijping. En dan zijn er nog legioenen van beestjes, virussen en allerlei schimmels, die hun aandeel opeisen.

Voor een analyse van de meeste van deze problemen, en een advies om ze op te lossen, is er de website www.rebendoktor.de.

 

En zo doen professionals het...

Wat is dat voor geronk buiten? O ja, er staat Spätburgunder (Pinot Noir) en die is nogal schimmelgevoelig (Ahrweiler 2007)

 

 

Gelukkig staan er bordjes in de wijngaard en waarschuwen de boeren bij wie je logeert (Briedel, Mosel 2005). Tegenwoordig kun je op websites kijken wanneer er gespoten wordt.

 

 

Tijdens het spuiten met kopersulfaat zeker een praatje gemaakt met een collega en de machine niet uitgezet? (Blaignan, Médoc 2008)

 

 

Al moet je het leven er bij laten, als je druiven maar gezond zijn (Saardal, Saarburg 2009)

 

 

A propos kopersulfaat

Kopersulfaat, bestanddeel van “Bordeauxe pap”, wordt ingezet tegen valse meeldauw. Omdat er eigenlijk geen alternatieven zijn, is het ook toegestaan bij biologische landbouw. Maar het blijft gif van een zwaar metaal, dat bij veelvuldig gebruik de grond ernstig vervuilt. Dus proberen steeds meer biologisch werkende wijnboeren hun planten op andere manieren zo gezond mogelijk te houden. De economische risico's zijn echter groot.

 

Het is, dat druiven geen kopersulfaat opnemen, maar in bijvoorbeeld de Bourgogne zijn er percelen die voor productie van veel andere levensmiddelen zouden worden afgekeurd. Of die als vervuilde grond zouden moeten worden afgegraven en afgevoerd. Fijn terroir! Hoewel liefhebber van Bordeaux, kan ik er niet omheen, dat daar hetzelfde geldt. De Provence is droger, daar heeft men minder last van schimmels en is het probleem van vervuiling minder ernstig.

 

Milieuschade

In Frankrijk beslaat wijnbouw 4% van de landbouwgrond, maar vergt 20% van alle bestrijdingsmiddelen. Wijnbouw is daarom hoe dan ook een ernstig vervuilende bedrijfstak, die bovendien netto veel CO2 produceert,  veel water verbruikt, transportvervuiling met zich meebrengt, en veel glas vergt.

 

De handel praat daar liever niet over, want dat vindt men slecht voor de verkoop van een imagogevoelig product als wijn. Toch ziet de wijnbouwsector zelf de problemen wel degelijk en allerwege wordt gewerkt aan maatregelen. Om milieuschade te repareren, maar zeker ook om verdere imagoschade te voorkomen.

 

Maatregelen

In Frankrijk werd er naar gestreefd om voor 2018 het gebruik van bestrijdingsmiddelen met 50% te beperken. Het plan om de uitstoot van CO2 (jaarlijks 200.000 ton alleen al in de Bordeauxstreek) in 2050 met 75% teruggebracht te hebben, lijkt moeilijk haalbaar.

In de schimmelgevoelige Bordeauxstreek werken inmiddels meer dan 5.000 boeren biologisch en in de stad Bordeaux vonden in 2016 en 2017 demonstraties plaats tegen gebruk van pesticiden. Teveel mensen zijn er in die regio ziek van geworden, soms met de dood tot gevolg.

Ook wordt er nu geëxperimenteerd met schimmeltolerante druivenrassen en een aantal daarvan is inmiddels toegelaten om AOC-wijn mee te maken. Er komt schot in de zaak! Zeker nu zelfs in de stad af en toe demonstraties plaatsvinden tegen pesticidengebruik. Er gebeuren immers ongelukken mee: Wie zich tijdens het spuiten niet goed beschermt, loopt risico op kanker. En in 2013 moest medische hulp worden ingeschakeld nadat een boer nog pesticiden spoot op luttele afstand kan kinderen, die op een schoolplein aan het spelen waren.  

 

In Duitsland vertegenwoordigt een organisatie als Ecovin nog een kleine minderheid, maar men timmert flink aan de weg om tot een schone wijnbouw te komen, al keurt men het gebruik van kopersulfaat onder voorwaarden niet af.

In Californië is men het verst met onderzoek naar en maatregelen tegen de te grote CO2-uitstoot en energie- en waterverbruik bij wijnbouw en wijnmaken.

 

De ruimte ontbreekt hier om verder op het onderwerp wijn en milieu in te gaan, maar Googelen helpt u verder.

 

 

Druivenziekten, a short history

 

Druifluis

In de negentiende eeuw kwam het ontdekken van de natuur in de mode. Daartoe verzamelde men van overal planten probeerden die te cultiveren. Veel van die planten kwamen terecht in de Londense Kew Gardens, een soort levend herbarium. Zo kwam de druifluis (Phylloxera vastatrix) in 1863 uit Amerika in Europa. Omdat deze luis ondergronds wortels leegzuigt. Gevolg toen het beestje zich verspreidde: Bijna driekwart van alle Europese wijngaarden werd vernietigd.

Amerikaanse wijnstokken waren in de loop van de evolutie resistent geworden tegen Phylloxera en sindsdien worden Europese druiven (vitis vinifera) geënt op resistente onderstammen.

 

Schimmels

Daarna kwamen echte meeldauw en valse meeldauw op dezelfde manier in Europa en infecteerden op hun beurt de Europese wijngaarden. Met alweer desastreuze gevolgen. In nde jaren twintig van de 20e eeuw werd daarom geprobeerd om Amerikaanse genen (resistentie) in te kruisen in vitis vinifera, de in Europa voor komende species van Vitis.

Dat leverde aanvankelijk hybride planten op en de wijnen daarvan hadden vaak sterk afwijkende, om niet te zeggen slechte, aroma’s en smaak. Maar  doorkruisen leverde in het laatste kwart van de 20e eeuw en daarna rassen op, die zich vitis vinifera mochten noemen. Ze zijn veel beter bestand tegen schimmels dan de oorspronkelijke viniferadruiven. En de wijn ervan is veel beter dan die van de hybriden. In verband met klimaatveranderingen en terugdringen van pesticidengebruik is het nu zelfs in Frankrijk in bepaalde gebieden toegestaan om deze druivenrassen te gebruiken.

 

Dit beperkt de noodzaak tot spuiten, maar namen als Merlot en Cabernet Sauvignon verkopen natuurlijk beter dan Regent en Rondo. Het zoeken is naar de graal in de vorm van resistente, of tenminste schimmeltolerante, Riesling, Chardonnay of Merlot. Cabernet Cortis komt al een beetje in de buurt van de Cabernet Sauvignon.

 

Spuiten of niet

De schimmenl(on)gevoeligheid van sommige druivenrassen is genetisch bepaald en niet waterdicht. Er zijn zes niveau’s van resistentie en soms wordt een bepaal niveau van resistentie doorbroken als de schimmeldruk erg hoog is. Of als een schimmel zich door mutaties heeeft aangepast. Dat is bijvoorbeeld gebeurd met Regent.
Wat de wijnwereld daartegen kan doen: schimmels zo weinig mogelijk kans geven (luchtige loofwand, ventilatie van de troszone). En in het uiterste geval toch wat spuiten om te voorkomen dat de resistentie-grens doorbroken wordt. Bezoek van wijngaarden van collega’s kan door besmetting van de ene naar de andere wijngaard riskant zijn. Wat zeker ook helpt: Ook schimmels hebben hun natuurlijke vijanden. Die geef je een kans door gevarieerd bodemleven en ondergroei en niet alles dood te spuiten.

 

Genetische manipulatie

Over genetische manipulatie (iets anders dan kruisen van variëteiten) zijn de meningen sterk verdeeld: Gentech Riesling zal een zegen zijn op het vlak van pesticiden, maar is misschien een ramp voor de soortrijkdom of anderszins. Op zijn vroegst ergens rond 2020 zal gen-gemaniplueerde Rieslingwijn verkocht worden, als het al zover komt dat de handel daarin wordt toegestaan. Voorlopig ziet het daar niet naar uit.

 

Gentech en gewoon kruisen speelt ook bij de ontwikkeling van gistrassen. Er bestaan al gistsoorten die tegelijkertijd én suiker omzetten in alcohol, én appelzuur in melkzuur (zie wijnbereiding).